Năm hiểu nhầm về bệnh gan nhiễm mỡ có thể khiến người bệnh chủ quan hoặc áp dụng chế độ ăn cực đoan. Thuật ngữ hiện nay thường nhấn mạnh bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, bên cạnh gan nhiễm mỡ do rượu và các nguyên nhân khác. Bệnh có thể gặp ở người không béo, không phải lúc nào cũng có triệu chứng và cần đánh giá theo nguy cơ.
Gan nhiễm mỡ là tình trạng mỡ tích tụ trong tế bào gan vượt mức bình thường. Bệnh thường liên quan thừa cân, vòng eo lớn, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid và tăng huyết áp, nhưng cũng có thể xảy ra ở người cân nặng bình thường.
Một số trường hợp chỉ có mỡ đơn thuần, trong khi số khác tiến triển viêm, xơ hóa, xơ gan và tăng nguy cơ ung thư gan. Mức độ nguy hiểm không thể đánh giá chỉ từ siêu âm; bác sĩ có thể dùng xét nghiệm máu, điểm số xơ hóa, đo đàn hồi hoặc phương pháp khác.
Thừa cân và béo bụng là yếu tố nguy cơ lớn nhưng không phải điều kiện bắt buộc. Người có cân nặng bình thường vẫn có thể có mỡ nội tạng, kháng insulin, di truyền nguy cơ hoặc chế độ sống ít vận động. Vì vậy, chỉ nhìn hình thể có thể bỏ sót bệnh.
Người có đái tháo đường, lipid máu bất thường, hội chứng chuyển hóa hoặc men gan kéo dài nên hỏi bác sĩ về đánh giá gan. Không tự yêu cầu siêu âm định kỳ cho tất cả mọi người nếu không có chỉ định.
Gan nhiễm mỡ có thể liên quan chuyển hóa dù không uống rượu. Ngược lại, rượu bia có thể gây hoặc làm nặng tổn thương gan. Khi đánh giá, bác sĩ cần biết lượng cồn, thuốc, thực phẩm bổ sung, bệnh virus và các nguyên nhân khác.
Không nên giấu lượng uống vì ngại phán xét; thông tin chính xác giúp phân loại và điều trị. Không có viên “bổ gan” nào cho phép tiếp tục uống mà vẫn bảo vệ gan.
Gan có thể tổn thương đáng kể mà không gây đau. Nhiều người chỉ phát hiện tình cờ qua siêu âm hoặc xét nghiệm. Men gan bình thường cũng không loại trừ xơ hóa. Điều quan trọng là đánh giá nguy cơ tiến triển, nhất là ở người đái tháo đường type 2.
Vàng da, bụng to, phù, nôn ra máu, phân đen hoặc lú lẫn thường là dấu hiệu muộn cần cấp cứu. Không chờ triệu chứng mới quản lý cân nặng, đường huyết, huyết áp và lipid.
Không có liệu trình nước ép, trà thải độc hay nhịn ăn ngắn ngày nào được chứng minh làm sạch mỡ gan an toàn. Một số thảo dược và thực phẩm bổ sung còn có thể gây tổn thương gan hoặc tương tác thuốc. “Tự nhiên” không đồng nghĩa vô hại.
Điều trị nền tảng thường tập trung vào giảm cân bền vững khi thừa cân, vận động, ăn cân bằng và quản lý bệnh chuyển hóa. Thuốc chỉ dùng cho nhóm phù hợp theo chỉ định. Không tự ngừng thuốc đái tháo đường, mỡ máu hay huyết áp.
Gan nhiễm mỡ không được điều trị bằng cách loại bỏ tuyệt đối một nhóm chất. Cơ thể vẫn cần carbohydrate và chất béo. Nên giảm nước ngọt, đường thêm, thực phẩm siêu chế biến và chất béo bão hòa, đồng thời ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt, rau, đậu, cá và dầu thực vật.
Chế độ quá hạn chế khó duy trì và có thể gây thiếu chất hoặc mất cơ. Người bệnh thận, đái tháo đường, người cao tuổi hoặc đang điều trị bệnh khác cần kế hoạch cá nhân hóa.
Ở người thừa cân, giảm cân từ từ có thể làm giảm mỡ gan; mức giảm lớn hơn có thể cần để cải thiện viêm và xơ hóa ở một số người. Tuy nhiên, mục tiêu phải do bác sĩ xác định và không nên chạy theo con số chung.
Giảm quá nhanh, nhịn ăn hoặc dùng thuốc không rõ nguồn gốc có thể gây hại. Theo dõi vòng eo, sức mạnh, chất lượng bữa ăn và xét nghiệm quan trọng không kém cân nặng.
Hoạt động aerobic và tập sức mạnh đều có thể hỗ trợ sức khỏe chuyển hóa. Bắt đầu bằng đi bộ, đạp xe hoặc bài kháng lực nhẹ, sau đó tăng dần. Ngồi ít hơn trong ngày cũng có ý nghĩa.
Người bệnh tim, biến chứng đái tháo đường hoặc hạn chế vận động nên hỏi bác sĩ. Mục tiêu là chương trình có thể duy trì hàng tháng, không phải tập quá sức trong vài ngày.
Bác sĩ có thể theo dõi men gan, đường huyết, lipid, huyết áp và đánh giá xơ hóa. Siêu âm thấy mỡ không cho biết đầy đủ mức viêm hay xơ. Tần suất tái khám tùy nguy cơ và kết quả ban đầu.
Người có xơ gan cần chương trình theo dõi biến chứng và ung thư gan riêng. Không tự cho rằng mỡ gan đã hết chỉ vì men gan giảm hoặc cảm thấy khỏe hơn.
Tuần đầu ghi lại đồ uống có đường, rượu bia và thời gian ngồi. Tuần hai thay nước ngọt bằng nước, thêm rau và đạm phù hợp. Tuần ba đi bộ đều và tập sức mạnh ngắn. Tuần bốn chuẩn bị câu hỏi, danh sách thuốc và kết quả xét nghiệm cho lần khám.
Chọn hai thay đổi có thể duy trì thay vì mười mục tiêu. Gia đình có thể cùng ăn và vận động lành mạnh, giúp người bệnh không cảm thấy bị tách riêng hoặc kỳ thị.
Mỡ gan có thể cải thiện đáng kể, nhưng mức độ và nguy cơ tái phát phụ thuộc nguyên nhân, xơ hóa và việc kiểm soát chuyển hóa.
Không. Men gan bình thường không loại trừ mỡ gan hoặc xơ hóa.
Chưa có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy để dùng Fucoidan điều trị gan nhiễm mỡ.
Gan nhiễm mỡ không chỉ gặp ở người béo, không cần rượu mới mắc và có thể âm thầm. Detox, kiêng cực đoan hay sản phẩm bổ gan không thay thế quản lý cân nặng, vận động, bệnh chuyển hóa và theo dõi xơ hóa theo bác sĩ.
Lưu ý: Nội dung mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn cá nhân của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng.
Tài liệu tham khảo:NIDDK – Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa; NIDDK – Điều trị gan nhiễm mỡ.
